Chứng cứ là yếu tố then chốt giúp làm rõ sự thật trong mọi vụ việc pháp lý, từ đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Hiểu đúng về chứng cứ giúp các bên tham gia tố tụng chủ động hơn khi thu thập, cung cấp tài liệu. Bài viết sau đây sẽ phân tích chi tiết vấn đề này cùng Luật ACC.

1. Chứng cứ là gì? Thông tin chi tiết

Chứng cứ là những gì có thật, được dùng để chứng minh sự việc, hành vi hoặc tình tiết liên quan đến vụ án, vụ việc. Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021, 2024, 2025, 2026), chứng cứ bao gồm vật chứng, lời khai, tài liệu, dữ liệu điện tử và các nguồn khác được thu thập theo đúng quy định. Trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025, 2026), chứng cứ được xác định là cơ sở để tòa án ra phán quyết. Luật Tố tụng hành chính 2015 cũng quy định chứng cứ phải có giá trị chứng minh hành vi hành chính hoặc quyết định hành chính.

Việc xác định chứng cứ đòi hỏi tính hợp pháp, tính liên quan và tính khách quan. Mỗi loại chứng cứ đều phải được kiểm tra, đánh giá kỹ lưỡng trước khi sử dụng. Người tham gia tố tụng cần nắm rõ định nghĩa này để tránh nhầm lẫn khi cung cấp tài liệu.

2. Vai trò của chứng cứ trong các thủ tục tố tụng

Chứng cứ quyết định kết quả giải quyết vụ việc hình sự, dân sự hay hành chính. Trong tố tụng hình sự, chứng cứ giúp cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án xác định tội phạm hoặc không có tội. Trong tố tụng dân sự, chứng cứ làm rõ quyền và nghĩa vụ của các đương sự. Theo Luật Tố tụng hành chính 2015, chứng cứ hỗ trợ việc xem xét tính hợp pháp của quyết định hành chính. Khi thiếu chứng cứ hoặc chứng cứ yếu, cơ quan tố tụng khó đưa ra kết luận chính xác. Vai trò của chứng cứ còn thể hiện ở việc bảo vệ quyền con người, ngăn chặn oan sai. Các bên cần chủ động thu thập chứng cứ ngay từ đầu để tăng cơ hội thắng kiện hoặc được miễn trách nhiệm.

3. Phân loại chứng cứ theo quy định hiện hành

Chứng cứ được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau. Về nguồn gốc, có chứng cứ do cơ quan tố tụng thu thập và chứng cứ do đương sự cung cấp. Về hình thức, chứng cứ gồm vật chứng, lời khai của người làm chứng, bị can, bị cáo, nguyên đơn, bị đơn, tài liệu, vật phẩm và dữ liệu điện tử. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021, 2024, 2025, 2026) quy định rõ từng loại phải đáp ứng điều kiện hợp pháp. Trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025, 2026), chứng cứ còn được chia thành chứng cứ trực tiếp và gián tiếp. Luật Tố tụng hành chính 2015 cũng phân biệt chứng cứ về hành vi và chứng cứ về thiệt hại. Việc phân loại giúp cơ quan tố tụng đánh giá giá trị chứng minh nhanh hơn. Người dân nên hiểu rõ các loại chứng cứ để chuẩn bị hồ sơ đầy đủ khi tham gia tố tụng.

4. Những lưu ý khi thu thập và sử dụng chứng cứ

Chứng cứ phải được thu thập đúng thủ tục pháp luật thì mới có giá trị. Việc thu thập trái pháp luật sẽ bị loại trừ, ảnh hưởng đến kết quả vụ việc. Các bên cần giữ nguyên trạng chứng cứ, tránh làm sai lệch hoặc mất mát. Khi cung cấp chứng cứ, cần nêu rõ nguồn gốc và lý do liên quan. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021, 2024, 2025, 2026) yêu cầu kiểm tra tính xác thực trước khi sử dụng. Trong tố tụng dân sự và hành chính, chứng cứ phải được đối chất, thẩm tra công khai. Việc sử dụng chứng cứ điện tử ngày càng phổ biến, đòi hỏi phải có biện pháp bảo mật. Người tham gia tố tụng nên tham khảo ý kiến chuyên gia để đảm bảo chứng cứ đạt yêu cầu.

5. Câu hỏi thường gặp

Chứng cứ điện tử có được chấp nhận không?

Chứng cứ điện tử được công nhận nếu đáp ứng điều kiện về tính toàn vẹn và nguồn gốc hợp pháp theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021, 2024, 2025, 2026) và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025, 2026). Cơ quan tố tụng sẽ kiểm tra dữ liệu, chữ ký số hoặc nhật ký hệ thống để xác minh giá trị.

Ai có quyền thu thập chứng cứ?

Cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án có thẩm quyền thu thập chứng cứ. Đương sự trong vụ việc dân sự hoặc hành chính cũng được quyền thu thập và cung cấp chứng cứ theo Luật Tố tụng hành chính 2015 và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025, 2026).

Chứng cứ có thể bị thu hồi không?

Chứng cứ thu thập trái pháp luật sẽ bị loại trừ và không được sử dụng. Các bên có quyền đề nghị tòa án hoặc cơ quan tố tụng kiểm tra lại tính hợp pháp của chứng cứ theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2021, 2024, 2025, 2026).

Chứng cứ là nền tảng không thể thiếu để giải quyết đúng đắn các tranh chấp pháp lý. Để được hỗ trợ chi tiết và chuyên sâu hơn về vấn đề này, hãy liên hệ Luật ACC ngay hôm nay.